Kliknij w recenzję, żeby rozwinąć ją i przeczytać
W toruńskim Tytusie Andronikusie Marcin Liber podąża za szekspirowską wizją świata, w którym kolejne akty bezprawia nieustannie legitymizowane są przez prawo.
Tytus Andronikus Shakespeareʼa ma swoją mocną legendę – napisanej dla rozgłosu revenge tragedy, pełnej patosu i surrealistycznej brutalności, współcześnie rzadko wystawianej. Marcin Liber, przepisując szekspirowską makabreskę na deski Teatru im. Wilama Horzycy w Toruniu, wyczytał z niej przede wszystkim frenetyczną opowieść o społeczno-politycznej przemocy podkręcanej przez medialne ustawki. Tej interpretacji przysłużyło się nowe, znakomite tłumaczenie Macieja Stroińskiego.
Liber otwiera swoje przedstawienie mocną, przetwarzaną później wielokrotnie metaforą – mówi ona o wielopiętrowej manipulacji, o pozornej sprawczości i niemożności wyjścia poza organizujący rzeczywistość układ sił i zależności. Reżyser znacząco przy tym przemontowuje oryginał: powracający z wojny Tytus Andronikus (gościnnie Adam Cywka) siedzi na krześle niczym bezwolna marioneta: pusta w środku, niema. Zastygłą w bezruchu postać zaczyna animować Lawinia (Joanna Rozkosz). Córka Andronikusa przedstawia swojego ojca, z emfazą mówi o jego dokonaniach. Jej pojedynczy głos płynnie przechodzi w chór – to otaczające córkę i ojca Erynie (Małgorzata Abramowicz, Karina Krzywicka, Anna Magalska, Mirosława Sobik, Jolanta Teska i Agnieszka Wawrzkiewicz), obserwujące każdy ich ruch z ciekawością drapieżnika. Zmultiplikowana mantra, jak w okultystycznym rytuale, ożywia Tytusa. „War is over, if you want it” – włączony w śpiew chóru cytat z pacyfistycznego evergreenu ironicznie przypomina utopijne przekonanie o społecznej sprawczości.
Krajobraz przedstawienia przywołuje na myśl ponurą, obskurną halę treningową – z piętrzącymi się materacami, gimnastycznymi kozłami i kukłami przypominającymi zapaśnicze manekiny. Mirek Kaczmarek, autor scenografii, kostiumów, świateł i wideo, zanurzył sceniczną rzeczywistość w szarościach i trupiej żółci. Pojedyncze elementy – rusztowanie w głębi sceny, skórzany fotel czy lateksowa suknia – znaczą całość kulturowo-historycznymi odnośnikami, wśród których najmocniejsze są te dotyczące sportu. A właściwie jego ambiwalentnych rubieży, naznaczonych mniej lub bardziej oczywistą przemocą: zorganizowanych walk, rywalizacji i autoteliczności w sporcie, całego biznesowego zaplecza dyscyplin zorientowanych na dosłowną wymianę ciosów.
U Libera wygląd Rzymian krzyżuje stylistykę bukmacherskiej gangsterki rodem z Guya Ritchiego z kostiumami wrestlerów (bure koszule, kożuchy i cekinowe maski). Zresztą do spektaklu zaproszono gwiazdy polskiego wrestlingu: Biesiada Stronga i Johnny’ego Blade’a, których aktywna obecność wpleciona jest w znakomitą, dynamiczną choreografię Pauliny Jaksim i Katarzyny Kulmińskiej (Hashimotowiksa). W strukturze znaczeń ich obecność wzmacnia wpisane w opowieść Libera przekonanie o ustawionej sprawczości opowiadanego świata i jego mieszkańców. Wrestlerzy i zespół aktorski kotłują się na scenie, a ich walka groteskowo łączy teatr i niewystudiowaną, pozornie wymykającą się choreografii przemoc.
W toruńskim przedstawieniu zobaczymy wyraźnie: spiralę surrealistycznej zemsty i cierpienia uruchomiło morderstwo usankcjonowane przez prawo, popełnione za społeczną aprobatą. Marcin Liber ustawia tę scenę w konwencji niemal realistycznej. Pojmaną na wojnie, zrozpaczoną królową Gotów, Tamorę (Matylda Podfilipska), podtrzymują synowie Chiron (Aleksander Gałązka) i Demetriusz (Igor Tajchman). Tytus Andronikus nie ogląda się na jej błagania, jest niczym polityk na lokalnym wiecu – przesadnie rzeczowy, uśmiechnięty. Alarbus, pierworodny syn Tamory, zostaje zabity w imię tradycji, dzieje się to szybko i sprawnie. Równie biegle usunięte zostają jego zwłoki. Co symptomatyczne – reprezentacją najstarszego syna królowej Gotów jest zapaśnicza kukła. Bez twarzy, bez osobistych rysów, bo indywidualność nie ma tu żadnego znaczenia. Liczy się wyłącznie możliwość przećwiczenia przemocy i zamanifestowania władzy.
Do zobrazowania „szczególnego okrucieństwa”, jak nazwała przemoc opisaną w dramacie Maria Janion, reżyser uruchamia swój horrorowy narzędziownik, tak świetnie sprawdzający się w poprzednim sezonie w Złych baśniach (Wrocławski Teatr Pantomimy), w części scenicznych rozwiązań również w Diable i dziewczynie (Teatr Nowy w Poznaniu). Widowiskową, a chwilami naprawdę porażającą poetykę otrzymują sceny morderstwa Basjanusa (Paweł Pabisiak), a przede wszystkim zgwałcenia i okaleczenia Lawinii. W tych, ale i w kolejnych scenach tortur czy mordów reżyser nie skupia się na samych aktach przemocy, ale na ich efektach, zapisanych w zdehumanizowanych okrutną praktyką ciałach – okrwawionych oczodołach czy obciętych ramionach zwisających z gimnastycznych przyrządów.
Tytus Andronikus, reż. Marcin Liber / fot. Marek Zimakiewicz / Teatr im. W. Horzycy w Toruniu
Liber jest w tym wszystkim blisko myśli Janion – Tytus Andronikus to utwór pisany bardzo serio, choć operujący estetyką ostentacyjnie bardzo nie-serio. Przemoc i okrucieństwo nie są tu w służbie pastiszu, lecz wynikają z szerszej szekspirowskiej koncepcji przemocy – dziejowej skłonności do sankcjonowania prawem kolejnych aktów bezprawia. I na odwrót, cyklicznego ustanawiania prawa przemocą i bezprawiem. Marcin Liber bardzo konsekwentnie podąża za tą myślą. Nie raz i nie dwa uruchomiona na scenie spirala okrucieństw dociera do granic absurdalnego humoru (scena polowania czy kucharzenia), nigdy jednak nie osuwa się w jałowe, obliczone na estetyczny szok efekciarstwo.
Kontrapunktem dla krwawych obrazów są momenty emocjonalnej bezradności bohaterów, a najczęściej bohaterek – rozpacz, tęsknota, bezdenny żal. Lament Tamory, cierpienie Lawinii czy trwoga Aarona (Michał Darewski) to fragmenty pozbawione dystansujących nawiasów, to emocje bez stylizacji, surowe i przytłaczające. „Wszystko, co widzisz, dzieje się naprawdę” – mówi Błazen (również Paweł Pabisiak), groteskowy luchador w pluszowo-koronkowym różu. Surowy realizm granicznej emocji nie stoi tu bowiem w żadnej sprzeczności z czarnym humorem czy frenetycznością scen torturowania. Przeciwnie, wszystko razem składa się na obraz świata zarządzanego postprawdą, gdzie walka o władzę jest także wojną o sposób przedstawiania zdarzeń, doświadczeń. Opowieść o matce mszczącej syna i ojcu mszczącym córkę pokazuje tę samą przemoc jako zbrodnię lub jako konieczność, sprawcę potrafi obsadzić w roli obrońcy porządku, a ofiarę obarczyć odpowiedzialnością za własne cierpienie. Kolejne wersje rzeczywistości rywalizują ze sobą – są jak deepfake’i, których wiarygodność zależy od skuteczności wykonania. Bezradność bohaterów to również brak kontroli nad znaczeniem własnych doświadczeń. Ich cierpienie pozostaje rzeczywiste, choć narracja o nim może zostać zaanektowana i przetworzona przez innych oraz gdzie indziej.
Swoistym znakiem tak okrucieństwa, jak i wynikającego z niego cierpienia, jest Lawinia. Jej postać otwiera również jeden z istotniejszych tematów interpretacji Libera: doświadczenia przemocy ze względu na płeć i funkcję kobiety w patriarchalnym systemie. Erynie, boginie zemsty, od początku zdają się szczególnie sprzężone z postacią Lawinii – jako jej towarzyszki, ale i odbicia, profetyczne portrety. Mirek Kaczmarek ubiera sześć postaci w pożółkłe lateksowe stroje, brudną żółcią barwi ich twarze i włosy, przez co Erynie przypominają przygotowane w prosektorium zwłoki. Co ważne – żądne zemsty boginie, choć utulają w cierpieniu okaleczoną Lawinię, odmawiają wsparcia Tamorze, która przecież również jest „wytworem” patriarchalnego układu sił. W finałowych scenach reżyser sadza Lawinię i Tamorę naprzeciw siebie, przy solidnym stole, jak w ikonicznym performansie Mariny Abramović. Radykalnie jednak odwraca sens wywiedziony z The Artist is Present. „Za to Tamory, / tej świni i hieny, Nikt nie pogrzebie / i nikt nie opłacze” – słyszymy dobiegający z offu głos. Kobiety siedzące naprzeciw siebie przy stole stają się symbolem skrajnej, lecz, jak wyraźnie sugeruje scena, odgórnie zaprojektowanej samotności. System dba, aby podobne doświadczenia przemocy nie mogły stać się fundamentem porozumienia.
W programie do przedstawienia Marcin Liber pisze o kayfabe – szczególnego rodzaju umowie pomiędzy zawodnikami wrestlingu a ich publicznością. Widz wie, że ogląda widowisko, jednak zgadza się traktować je jako prawdę. Reżyser przenosi tę umowę poza ring i ustanawia fundamentem swojej adaptacji szekspirowskiej tragedii zemsty. Wiedza o wyreżyserowanym charakterze opowieści nie odbiera jej siły przyciągania. W toruńskim spektaklu Liber i jego zespół uruchamiają imponująco rozbuchaną, ale spójną stylistycznie machinę, którą napędza świetne aktorstwo. Znakomite role zbudowały Joanna Rozkosz i Matylda Podfilipska, bardzo dobrze ogląda się szarżujących Aleksandra Gałązkę i Igora Tajchmana. Przekonuje karnawałowa ewolucja Adama Cywki w roli Tytusa Andronikusa – od stonowanego tradycjonalisty po krwiożerczego, odciętego od racjonalnego myślenia mściciela.
Liber lekką ręką odsłania szwy swojego widowiska – wprowadzając na scenę wrestlerów, ale i zespół techniczny (Łukasz Makowski, Mikołaj Rysmanowski, Piotr Drost i Piotr Rutkowski), w zaskakujących, performatywnych rolach. Na mocy kayfabe kibicujemy, wybieramy swoich bohaterów lub bohaterki, oczekujemy zwycięstwa i zasłużonej kary. „W którym momencie przestaje nas to bawić?” – pyta reżyser, zastanawiając się nad kwestią naszej ogólnospołecznej, wytresowanej przez politykę i media wrażliwości na przemoc. W toruńskim przedstawieniu przyjemność efektownego widowiska zakłócają ciała, których cierpienia nie sposób ostatecznie oswoić umowną konwencją. Okrwawiony, pozbawiony rąk tułów czy zwisające bezwładnie na hakach, zaszlachtowane ciała pozostają, przy całej swej absurdalności, niewygodną resztą opowieści o przywracaniu porządku.
„Już będzie dobrze” – słyszymy w finale kojący głos taszczącego obcięte dłonie Marka Andronikusa (Niko Niakas). Zemsta ma prostą mechanikę: wystarczy usunąć przeciwnika, pomścić krzywdę, wymierzyć sprawiedliwość. Liber pokazuje, jak absurdalne pokłady przemocy mieszczą się w tym populistycznym uspokojeniu.
Teatr im. Wilama Horzycy w Toruniu, Tytus Andronikus Williama Shakespeare’a, przekład Maciej Stroiński, reżyseria Marcin Liber, scenografia, kostiumy, światło, wideo Mirek Kaczmarek, choreografia Hashimotowiksa, muzyka Rafał Ryterski, premiera 2 października 2026.
„Tytus Andronikus”, najbardziej krwawa tragedia Shakespeare’a o zemście uruchamiającej spiralę kolejnych krzywd, w interpretacji Marcina Libera staje się brutalnym widowiskiem. Zapowiada je już scenografia Mirka Kaczmarka. To przestronna sala gimnastyczna wyposażona w kozły do ćwiczeń i stosy materacy służących jako zabezpieczenie podczas wrestlingowych walk. Z tyłu została rozwieszona folia, jak gdyby przestrzeń trzeba było zawczasu uchronić przed wydzielinami ciała. Podobną funkcję zdają się pełnić foliowe kostiumy. Jakby wszyscy byli przygotowani na przemoc, a bryzgająca krew – jej bezpośredni skutek – stanowiła przewidywalny element tego świata. Wszak okrucieństwo nie ma tu końca.
Tamora (Matylda Podfilipska) mści śmierć syna, Tytus mści się na Tamorze, a kolejne osoby odpowiadają na kolejne krzywdy. Dlatego reżyser wprowadza na scenę chór Erynii. Stają się one nie tylko wyrazicielkami i komentatorkami (znakomita scena opisu krzywd doznanych przez Lawinię – w tej roli Joanna Rozkosz), ale przede wszystkim ich uczestniczkami. To metafora społeczności, która nie tylko obserwuje przemoc, ale również ją podtrzymuje i legitymizuje.
Najbardziej brutalne wydarzenia rozgrywają się poza sceną. Nie widzimy zemsty na Tamorze i Saturninusie (Grzegorz Wiśniewski) ani zabójstwa Lawinii przez ojca – jedynie je słyszymy. Oglądamy natomiast ich alternatywną wersję. To Lawinia (jej duch?) pojawia się przy stole. Usadza kukły imitujące biesiadników, a potem je zabija. Następnie siada naprzeciw Tamory, której jedna z Erynii podaje czarne niemowlę, a chór śpiewa „Girls Just Want To Have Fun”. Piosenka kojarząca się z kobiecą beztroską, zabawą i wolnością brzmi w tym kontekście niemal absurdalnie. Jakby brutalność była tylko przedstawieniem. „Dziewczyny chcą się bawić”, ale to zabawa w okrucieństwo, zemstę i śmierć. Obie bohaterki są przecież zarówno ofiarami, jak i agresorkami. Uczestniczą w produkowaniu przemocy, zarządzają nią. U Libera przemoc ma twarz kobiety. Mężczyźni, wystylizowani na zawodników wrestlingu, noszą maski pozbawiające ich indywidualności. Są jedynie czystym testosteronem – krzyczą, prężą muskuły, demonstrują siłę, ale jednocześnie zdają się być tylko marionetkami w rękach płci pięknej. Dotyczy to nawet psychopatycznego Aarona (znakomity Michał Darewski), dla którego agresja jest naturalnym sposobem funkcjonowania.
Ciekawie prowadzona jest postać Tytusa. Z prawego, racjonalnego zwycięzcy wojen i człowieka gotowego zrzec się tronu, w interpretacji Adama Cywki stopniowo staje się kimś wycofanym, odciętym od rzeczywistości i własnych emocji. Przemoc i zemsta, a wraz z nimi przekraczanie kolejnych granic, odbierają mu racjonalność. W końcu popada w obłęd, którego manifestacją jest przywdziany różowy, puchaty strój. Z tego brutalnego błędnego koła uwalnia go dopiero własna śmierć.
Reżyser z tekstu Shakespeare’a wycina ostatnią scenę – powrót Lucjusza i objęcie przezeń tronu. Przywrócenie nowego porządku w tym kontekście zdaje się więc niemożliwe. Zostają Erynie, duchy ofiar, ciała i konieczność posprzątania, co w odpowiednio przygotowanej przestrzeni nie wydaje się zbyt trudne. Przemoc w spektaklu Libera staje się zatem czymś oswojonym i przewidywalnym, stanowi bowiem środek do osiągnięcia celu – zemsty. Nie ma więc potrzeby jej zatrzymywania. Wystarczy odpowiednio zorganizować jej przebieg i poradzić sobie z konsekwencjami. A rozpoczęcie cyklu na nowo jest jedynie kwestią czasu.
Liber ten brutalny tekst Shakespeare’a rozbraja humorem np. nieporadność błazna (znakomity Paweł Pabisiak) wystylizowanego na upiornego klauna wywołuje na widowni śmiech. I to jest bardzo ciekawy zabieg. Śmiech z jednej strony stanowi swoisty wentyl bezpieczeństwa pozwalający publiczności odetchnąć i znieść dyskomfort, z drugiej – odbiera agresji siłę, niejako ją oswajając. Czy zatem przemoc obśmiana traci na swojej brutalności? Powszednieje? Czy w świecie, w którym okrucieństwo staje się rozrywką, wciąż jesteśmy wyczuleni na jego sygnały? Najbardziej niepokojąca jest jednak myśl, że przemoc wcale nie musi już szokować. Wystarczy, że wtopi się w tło, stając się dobrze znanym, powszechnym sposobem funkcjonowania.
„Tytus Andronikus” Williama Shakespeare’a w reż. Marcina Libera w Teatrze im. Wilama Horzycy w Toruniu. Pisze Piotr Zaremba w „Sieciach”.
Polacy prawie nie grają „Tytusa Andronikusa” Williama Szekspira. Wystawił tę sztukę Marcin Liber w toruńskim Teatrze im. Wilama Horzycy. O czym to dziś jest?
Szekspir napisał ją na początku swojej drogi. W jego dramatach trup ściele się gęsto. Ale tu… Znawca Szekspira Jan Kott napisał, że gdyby autor nie ograniczył się do pięciu aktów, to w szóstym kazałby mordować widzów.
Opowiada nam o spirali zemsty. Tamora, królowa Gotów, a potem cesarzowa Rzymu, mści się za zabicie swojego syna z woli rzymskiego wodza Tytusa Andronikusa. Napuszcza więc innych synów, aby zgwałcili jego córkę Lawinię. A oni odcinają jej ręce i wyrywają język. Ojciec mści się z kolei, przyrządzając z gwałcicieli potrawkę i częstując nią matkę. Są i inne potworności…
Szekspir często naginał historyczne zdarzenia i mylił fakty. Tu jednak po prostu wymyślił kawałek historii starożytnego Rzymu. Nie było Tytusa. Żaden rzymski cesarz nie poślubiłby wziętej do niewoli władczyni barbarzyńskiego narodu. Co gorsza, sztuka jest mało wiarygodna psychologicznie. To upiorny, bezładny kolaż, pełen wręcz pornograficznego bestialstwa.
Pamięta się amerykański film Julie Taymor z 1999 r. z Anthonym Hopkinsem w roli tytułowej. Ale w polskim teatrze zagrano ten tekst tylko cztery razy, od prapremiery w 1987 r. w łódzkim Teatrze im. Stefana Jaracza. Sam bym nie doradzał jej wystawiania. Z kolei Liber ma, jak dla mnie, nadmierną tendencję do deformowania dawnych sztuk przez przebieranie ich w inne kostiumy.
Jak było tym razem? Napisałem, że Rzym jest tu bytem cokolwiek umownym. Ale czy powinno z tego wynikać przebieranie części postaci, w tym cesarza, w ubrania upodabniające ich do współczesnych polskich cinkciarzy? Inni są z kolei w mocno kosmicznych kostiumach – Mirka Kaczmarka, zarazem autora apokaliptycznej scenografii. Czy to może dziać się dzisiaj? I czy celną dodatkową oprawą są popisy wrestlingu – dwaj uprawiający go zawodnicy urządzają na scenie własne zawody.
Jak rozumiem, Liber, który tekst sztuki ścisnął, ale zasadniczy zrąb fabuły pozostawił, szuka w ten sposób okrucieństwa we współczesnym świecie. To dla niego traktat o nagiej przemocy. Tropi ją w czasach, kiedy koniec historii nie nastąpił, a za naszą wschodnią granicą dzieją się upiorne harce, podobne do tych, które urządzili Lawinii synowie Tamory. Może to i tłumaczy w jakiś sposób sięgnięcie po ten tekst.
Spektakl ma efektowne momenty, także dzięki sugestywnej oprawie muzycznej Rafała Ryterskiego. Jest popisem występującego gościnnie aktora warszawskiego Ateneum Adama Cywki w roli Tytusa, zwłaszcza w finałowych napadach jego szaleństwa. Sugestywny jest Konrad Żygadlo jako syn Tytusa Lucjusz – szczególnie w scenie, w której i on okazuje się człowiekiem okrutnym. Materiał na dobrą rolę, choć mniej dopracowaną niż tamtych, pokazał Michał Darewski jako upiorny niewolnik Tamory Aaron. Bywają straszni Aleksander Gałązka i Igor Tajchman jako synowie Tamory. Wstrząsająca, zwłaszcza już jako okaleczona i niema, jest Joanna Rozkosz – Lawinia.
Te pochwały nie skasowały moich wątpliwości co do chaotycznej konstrukcji utworu, więc i chaosu na scenie, czasem na pograniczu nieczytelności. Ale Jan Kott napisał trafnie, że w tych postaciach daje się zauważyć materiał na kolejnych szekspirowskich bohaterów. Czyż szaleństwo Tytusa nie kojarzy się z Królem Learem? Lucjusz to zaś dla Kotta przyszły Hamlet. A przecież Szekspir z jakichś powodów wciąż nas kręci. Skądinąd toruńska, w dużej mierze młoda, widownia przyjmowała meandry tej permanentnej makabry z wyraźnym zainteresowaniem.
„Tytus Andronikus” Williama Shakespeare’a w reż. Marcina Libera w Teatrze im. Wilama Horzycy w Toruniu. Pisze Anita Nowak.
Szekspir napisał „Tytusa Andronikusa”, aby zwrócić na siebie uwagę i z przytupem wejść na scenę jako dramaturg w sytuacji, kiedy wielkim już uznaniem cieszył się jego rówieśnik Christopher Marlowe i paru innych tworzących ociekające krwią pełne przemocy i okrucieństwa tragedie. Choć klimaty te wówczas obce były jeszcze jego poetyckiemu, wrażliwemu usposobieniu, dzięki nim wzbił się ponad dotychczas hołubionych przez widzów dramaturgów.
Marcin Liber, żeby wyróżnić swoją inscenizację spośród kilku wcześniej zrealizowanych przez innych znanych reżyserów, w pewnym momencie uciekł się do stylizacji wrestlingowej. Po co? Chyba żeby oryginalnie zaistnieć, bo innego uzasadnienia nie widzę. Ale godna podziwu jest wspaniale wyrzeźbiona sylwetka jednego z performerów, Biesiada Stronga, która nie tylko panów na widowni, ale nawet tych na scenie, może wpędzić w głębokie kompleksy, a panie na długie godziny zanurzyć w odmęcie marzeń.
To, co dzieje się na scenie nie budzi lęku. Zwłaszcza u ludzi na co dzień funkcjonujących z obrazami prawdziwych scen przemocy i rzezi. Pomimo wygrywanych przez aktorów cierpień i rozpaczy bawi, w miarę upływu czasu i biegu akcji coraz bardziej skłaniającego rzecz ku grotesce.
Ale ogromnym walorem tego przedstawienia jest fenomenalny wręcz ruch sceniczny, tempo przebiegu zdarzeń i przecudnej urody plastyka. Zaprojektowane przez Mirka Kaczmarka foliowe kostiumy idealnie odzwierciedlały zdegenerowaną fizyczność, stanowiącą odbicie odrażających wnętrz bohaterów. To wspaniale oryginalny a zarazem komiczny sposobu napiętnowania okrutnej rzezi.
A aktorzy im bardziej realistycznie starają się grać cierpienie, tym mniej w tej konwencji są wiarygodni. Wspaniałą kreację tworzy tu tylko Matylda Podfilipska, która jako Tamora perfekcyjnie dostosowuje środki do konwencji spektaklu. Warunkami fizycznymi idealnie przystaje do akrobatycznych figur, jakie w swej choreografii wyznaczył jej duet Katarzyny Kulmińskiej oraz Pauliny Jaksim, Hashimotowiksa, Joanna Rozkosz jako Lawinia.
Najciekawiej zabrzmiała w scenie polowania, też doskonale współbrzmiąc z choreografią muzyka Rafała Ryterskiego, ewokując pompatyczny klimat dworskich rozrywek, jednym niosących radość, a innym śmierć. Tu rozlega się gwoli zamaskowania zbrodniczych zamysłów synów Tamory.
W Toruniu powstał spektakl wciągający i widowiskowy, a nowy przekład tekstu „niesie” i dobrze się tej frazy słucha. Uprzedźmy – rzecz jest momentami dość radykalna, leje się krew, odcinane są członki, mamy gwałty, dzieciobójstwa i z pietyzmem pokazane mordobicia, do których zatrudniono nawet dwóch panów wrestlerów. A rzecz dotyczy – powiedzmy w skrócie – pewnych nieporozumień rodzinnych. A że mamy do czynienia z rodziną królewską, więc i efekty afektów naszych bohaterów są po królewsku bezkompromisowe, żywa spośród naszych dramatis personae pozostaje tylko jedna, a ściślej – jeden. Cytowany w programie spektaklu Jan Kott (a wiedział przecież o Stratfordczyku wszystko) twierdzi jednak, że to wcale nie najkrwawsza pod względem liczby trupów sztuka Szekspira, gdyż zauważalnie więcej jest ich w Learze. Ciekawe.
A tak poważniej (chociaż to również było poważne), oglądamy dość przygnębiającą rzecz o naturze sprawiedliwości, o pojęciach, które się w niej mieszczą – o zemście i odwecie. O karze i skutkach okrucieństwa jej wykonania. W tym świecie sprawiedliwość niezauważenie przeistacza się w prywatną vendettę, a granica między ofiarą a katem równie bezgłośnie się zaciera.
Każda kolejna krzywda domaga się zadośćuczynienia, każda odpłata uzasadnia następną, aż w końcu trudno już zgadnąć, kto ma rację, a kto mocniej i celniej wymierza ciosy. W każdym razie cywilizowany – jak lubił o sobie mówić – Rzym okazuje się miejscem, w którym barbarzyństwo ma się znakomicie, pragnienie przywrócenia porządku w państwie doprowadziło do kompletnej katastrofy.
A na marginesie – wróciwszy wieczorem ze spektaklu, zasiadłem do niewielkiej wieczerzy, na którą składał się chleb i wątrobianka. Po obejrzeniu tej sztuki zupełnie inaczej spojrzałem na mój ulubiony pasztet… ale może nie będę spojlerował, kto oryginalnego tekstu nie zna, niech da się w teatrze zaskoczyć.
Sezon 2026/27 w Teatrze Horzycy rozpoczął się hiperteatralnie. Teatr proponuje widzom nie tylko rzadko wystawianą tragedię Szekspira, ale także jej celowo daleką od estetyki elżbietańskiej Anglii inscenizację, by z dystansem i czarnym humorem opowiedzieć o tym, jak wszechobecna przemoc pokazywana w mediach stać się może już prawie niedostrzegalnym dla wielu widowiskiem.
Człowiek przebodźcowany seryjnymi newsami z wojen coraz częściej odwraca wzrok od argumentów siły w kierunku przemocy funkcjonującej na ringu, w klatce MMA, filmie akcji czy funkcjonującej w rzeczywistości sceny teatralnej. Stąd Marcin Liber w swojej realizacji „Tytusa Andronikusa” zaproponował widzom dramat w oprawie inscenizowanych walk profesjonalnych zawodników wrestlingu (Biesiad Strong i Johnny Blade), których efektowne popisy mają interpretować przemoc w kontekście współczesnych rozrywek (choreografia: Hashimotowiksa).
Arena walk wymagała odpowiedniej estetyki, stąd w scenografii Mirka Kaczmarka nie zobaczymy wysmakowanych obrazów scenicznych, znanych toruńskim widzom np. z jego pięknych projektów scenograficznych do „Don Juana” w reż. Michała Kotańskiego z 2023 r. W „Tytusie Andronikusie” Kaczmarek swoją wizję scenografa i kostiumografa przenosi do przestrzeni starej hali sportowej pokrytej materacami z gąbki, pośród których umiejscawia stare kozły do skakania i skórzany fotel zamiast cesarskiego tronu.
Granice sceny otaczają płachty folii, z której uszyto także część kostiumów. Całość utrzymana w klimacie lat 70. ubiegłego wieku i w brązach skórzanych kurtek głównych bohaterów przenosi akcję, nie ponad 430, ale 50 lat wstecz, choć jej kluczowe elementy pozostają współczesne. Ta, wydawałoby się, chaotyczna scenografia nie tylko uzupełnia akcję, ale konsekwentnie pomaga prowadzić widza przez narrację emocjonalną spektaklu.
Główna akcja I aktu przedstawienia toczy się po wygraniu wojny przez Tytusa. W świetnej interpretacji Adama Cywki Tytus stopniowo staje się kimś coraz bardziej odciętym od rzeczywistości i własnych emocji, a zemsta odbiera mu trzeźwe pojmowanie rzeczywistości, tak że stopniowo traci rozum. Wcześniej jednak odmawia objęcia tronu na rzecz najstarszego syna zmarłego cesarza – Saturninusa (Grzegorz Wiśniewski). Na tronie pragnąłby zasiąść także jego brat Basjanus (Paweł Pabisiak). Gdy w prospekcie sceny zostaje wyświetlony napis: „Wojna skończona, jak chcemy, to umiemy”, a Chór Erynii (Małgorzata Abramowicz, Karina Krzywicka, Anna Magalska, Mirosława Sobik, Jolanta Teska, Agnieszka Wawrzkiewicz) potwierdza ten fakt poprzez wykonanie pieśni „War is over” (muzyka: Rafał Ryterski) – reżyser zdaje się zadawać widzom pytanie: skoro nie ma już wojny, to jakże mamy teraz utrzymać pokój?
Tylko że znane z mitologii greckiej boginie i uosobienia zemsty (których nie spotkamy dramacie Szekspira) w spektaklu Libera są gorzkimi obserwatorkami samonakręcającej się spirali rewanżu. Gdy spętany rytuałami zwycięzcy Tytus najpierw zabija syna pojmanej królowej Gotów, Tamory (Matylda Podfilipska), a potem swojego syna – walec zła i zemsty zaczyna się wymykać spod kontroli.
Szybki montaż, zwarte opowieści i skróty – to, co przekłada się na język teatru Libera i jest najbardziej rozpoznawalnym elementem jego stylu, w „Tytusie Andronikusie”, działa w idealnym dostrojeniu do konwencji Szekspira, w której style i wątki są przemieszane: wysokie istnieje obok niskiego, a wątek tragiczny obok komicznego. Podkreśla to nowy przekład autorstwa Macieja Stroińskiego. Przez zabawny, współczesny język i czarny humor, doprowadzany do granic absurdu, reżyser „podkręca” moc w przeszarżowanej grze aktorskiej. U jednych niestety zbliża się ona do farsy, u innych natomiast jest oryginalna – mowa tu o postaciach: Błazna (Paweł Pabisiak) czy synach Tamory: Demetriusza (kapitalny Igor Tajchman) i Chirona (po raz pierwszy na scenie Horzycy – Aleksander Gałązka) oraz stonowanego brata Tytusa – Marka Andronikusa (gościnnie: Niko Niakas).
Barbaria okrutnych praktyk – obcinania rąk (te ostatnie wiszą na kołach gimnastycznych), języka, gwałtu, podrzynania gardeł – dotyka przede wszystkim bohaterkę i bohaterów młodszego pokolenia dramatu. Lucjusz, choć przetrącony psychicznie (Konrad Żygadło), jedyny przeżyje spiralę zemsty, ale w szekspirowskim absurdzie zła na pierwszym planie reżyser stawia niewinną, acz potwornie skrzywdzoną Lawinię (Joanna Rozkosz) w kontrze do absolutu zła – Aarona (Michał Darewski). Te obie kreacje aktorskie w spektaklu zasługują na największy aplauz. Za kunszt, z jakim potrafią w przenikaniu się tak różnych estetyk ścisnąć widzów za gardła.
Liber w swoim ujęciu idzie dalej i uzupełnia tekst Szekspira niezwykle mocnymi scenami: czytania księgi przez Lawinię wespół z Chórem, aby ujawnić jej oprawców, czy finałową sekwencją „słuchowiska” przy stole, której nie znajdziemy w oryginale dramatu. Nimi zwraca uwagę na feministyczny wymiar tragedii: „[…] nie jesteś sama […]” – by swoją inscenizacyjną szarżę zamknąć piosenką Cyndi Lauper „Girls Just Want to Have Fun”. Piosenka kojarząca się z kobiecą zabawą i beztroską brzmi w tych okolicznościach, wśród wielu ciał pomordowanych – wręcz groteskowo.
Pełną krwi i absurdu, jedną z pierwszych tragedii Szekspira Liber w charakterystycznym dla siebie stylu przestrzega współczesnych, że okrucieństwo nie ogranicza się tylko do ciała, ale i do myśli. Brak empatii i powszechne znieczulenie na zło mogą w każdej chwili odbezpieczyć granat, gdy w czasie pokoju chwycimy za zawleczkę, i wówczas już nie będzie odwrotu.